Буряад-монголшуудай заншалаар тоогой hүлдэ тэмдэгүүд ехэ удха шанартай. Энэ hанал баталhан зарим тэды жэшээнүүдые дурдая.
«9» нангин тоо
Дэлхэйн арадуудта «9» бүтэн тоо гэжэ тоологдодог.
Монголшуудай элинсэгэй нэгэн болохо мужун отогой угсаатан, хуннануудай зонхилогшо Мужун-Дэ гэгшын энэ ээрын урда тээ 405 ондо наhа барахада, алта мүнгэн шэмэглэлтэй 9 адли хуурсаг бүтээгдэhэн түүхэтэй. Тэдэниие нэгэ сагта 9 бүрхөөгтэй тэргэдэ ашажа, 9 үүдээр, 9 зүг руу шэглэжэ гараhан юм ха. Алиниинь хаанай бэетэйб гэжэ хэн мэдээ хаб? Эндэhээл «9» тоо монголшуудта нангин удхатай боложо эхилhэн байгаа хаш даа.
Чингис хаанай мүнхэ тэнгэридээ харихадань, бэеыень хадагалhан хуурсагые сагаан hэеы гэр соо табяад, 9 мантан томо, хүсэтэй бухануудые хүллэжэ, бүрхөөгтэй томо тэргыень шэрүүлээд, хүүрыень табиха газартань абаашаhан түүхэтэй юм.
Нарые 9 гараг тойродог гэжэ мэдэнэбди. Зарим гарагуудай нэрээр долоон хоногой үдэрнүүд нэрлэгдэдэг.
Наранда тон дүтэнь:
- Меркурий – монголоор Буда, среда;
- Венера – монголоор Баасан, буряадаар Үүрэй Солбон, пятница;
- Земля – Газар;
- Марс – монголоор Ангараг, вторник;
- Юпитер – монголоор Бархасбадь, пүрбэ — четверг;
- Сатурн – монголоор Санчир, бимба – суббота;
- Уран – монголоор Тэнгэриин Ван;
- Нептун – монголоор Далайн Ван;
- Плутон – монголоор Дэлхэйн Ван;
Наран – нэгэн гараг, воскресени;
Һара – дабаа, хоёр гараг, понедельник.
Байгал далайе тойрон шобойhон Мүнхэ-Сарьдагай орьёлнуудаар «Юhэн сагаан hэеы гэр» гэhэн асари томо шулуун добонууд ялалзадаг. Тэгэн дундань нангин субаргын дүрсэтэй шулууе тойроод, 8 түхэреэн сагаан шулуунууд хүнэй гараар хэгдэhэн шэнги байдаг. Эдэ 9 шулуун монголшуудай эртэ урдын шүтөөнэй газар гэжэ тоологдодог түүхэтэй.
Чингис хаан хас шулуугаар (яшма) бүтээhэн гүрэнэй 9 тамгатай байhан. Тэдэниинь 9 газар хубаагдаhан империин харьяата нютагуудта 9 зонхилогшодой мэдэл доро хадагалагданхай hэн гэдэг юм.
Ессентуки – Юhэн туг – монголшуудай 9 тугаа хиидхүүлhэн ордоной байhан халуун аршаантай курорт Кавказай хадануудта бии.
Урдын Монголой Агууехэ империин гол тугай hуури 9 тулгатай байhан.
Хэнтэй Хаан уулын орьёлой Бурхан Халдуун гэжэ хадада Чингис хаанай тоонто гэдэг. Тэндэ 9 зүгэй бурхадта зальбарhан 9 маани үлгөөтэй.
Монголой түүхын «Алтан Тобшо» нангин бэшэг 9 боти номhоо бүридэдэг.
Баргажанай, Түнхэнэй ба Сунды гэhэн хүндын орьёлнуудта Чингис хаанай шэрээ гэдэг нэгэ-нэгэ шулуун – хамта 3 шулуун бии, бэшэ 6 шэрээ шулууниинь Монголдо бии – хамта 9 шулуун болоно.
Буряад-монгол арад 9 зүйлэй сагаан эдеэ үргэдэг ёhо гуримтай. Һүнhөө суглуулhан 9 сагаан эдеэн:
3 шэнгэн – айраг, тараг, аарсан;
3 зөөлэн – тоhон, зөөхэй, үрмэн;
3 хатуу – айрhан (ааруул), ээзгэй, хурууд.
Тоо бодолгын талаар ажаглахада, захагүй 9 дүнтэйгөөр гарадаг:
9х2=18, 1+8=9; 8х9=72, 7+2=9; 12х9=108, 1+0+8=9.
Буряад арадта 9 тоо үлзытэй.
9 эрдэмтэй эрэ хүн – эрхим эрэ. Эхэ хүнэй 9 эрдэм байха.
9 тоо юумые жэгдэрүүлжэ, заhажа, эхи табидаг хүсэтэй тоо.
9 hара соо хүн эхын умай соо бүрилдэдэг.
(Үргэлжэлэлынь хожом гараха).
Багшын ажалай ветеран
Цыремжит Батоевагай суглуулбариhаа.
