К 30-летию издания книги «Сагаалган» Бадма-Базар Намсарайн

Сборник рассказов «Сагаалган» (Белый месяц) учителя, писателя, поэта, общественного деятеля, Почетного гражданина Агинского Бурятского автономного округа Бадма-Базар Намсарайн издан в 1995 году в Улан-Удэ, в Бурятском книжном издательстве, тиражом в 1000 экземпляров. В него вошли рассказы для детей о родной природе, животном мире, народных обычаях, трудолюбии и честности.

Определение жанра произведений как «рассказы» дано в аннотации книги. Но, на наш взгляд, их можно считать повествовательными эссе — литературной формой, близкой к рассказу, представляющей небольшой прозаический текст, выражающий индивидуальную точку зрения автора. Так как в произведениях, включенных в сборник «Сагаалган», нет ярко выраженных главных героев. Нет ни сюжета, ни морали. Задачей эссе, в отличие от рассказа, является информация или объяснение, а не драматическое изображение или пересказ какой-либо жизненной ситуации. Основной отличительной особенностью эссе является его краткость. Произведения Б-Б. Намсарайн предельно лаконичны. И еще, каждое произведение автор заканчивает стихотворными строками, которые раскрывают смысл всего повествования.

В сборник вошли 37 произведений, в том числе трехстишия и загадки. Писатель подробно и со знанием дела описывает народные праздники, забаву по разбиванию хребтовой кости, игры с бараньими лодыжками, с бросанием палочки. Просто и увлекательно рассказывает о луковице саранки, дятле, воробьях, овцах, тарбагане….

Например, в первом произведении «Сагаалганаар золгоё!» (Встречаем Сагаалган!) повествуется о времени празднования Белого месяца, вкратце раскрывается история праздника и его суть.

Очень познавательна информация, представленная в рассказе «Сахюур» (Кремень). Речь идет о камнях, об их значении для человека. Особое место среди них уделяется камню-кремню, который с древних времен использовался для розжига огня.

Какие цветы растут в наших степях? Ответ дан в рассказе «Тала дайдын сэсэгүүд» (Цветы степей). Описываются голубой колокольчик, красная лилия, белая ромашка, синяя фиалка, фиолетовый тюльпан, желтые, розовые цветы…

Дикая яблоня у нас ассоциируется с легендарной рекой Онон. Автор рассказывает, как он собирал эти ягоды, как в процессе приготовления появлялось сладкое десертное блюдо из диких яблочек в рассказе «Үлир» (Дикая яблоня).

Плодам и ягодам, растущим в нашем регионе, посвящено произведение «Нютагаймнай жэмэсүүд» (Наши местные плоды (ягоды). Автор сравнивает вкус диких плодов и ягод с садовыми, призывает к бережному отношению к дарам природы, предостерегает от нарушения природного равновесия. В завершении даны стихотворные строки, в основном, четверостишия, описывающие тот или иной плод или ягоду. Например, «Мойhон» (Черемуха), «Үлир» (Дикая яблоня), «Үлжөөргэнэ» (Земляника), «Үхэр нюдэн» (Смородина), «Нэрhэн» (Голубика) и т.д. Эти стихи мелодичны, просты для заучивания малышей.

Интересны авторские загадки. Знакомясь с ними, детишки могут устанавливать простые причинные связи, стремиться представить по описанию предмет или явление, чей словесный портрет имеется в этих маленьких произведениях с увлекательной формой и глубоким содержанием.

Б-Б.Намсарайн был учителем родного языка и литературы с 45-летним педагогическим стажем. Работая учителем, под руководством своего учителя, писателя Чойжил-Лхамы Базарона занимался литературным творчеством. Одновременно вдохновлял своих учеников на творчество. Широкой читательской аудитории известны такие имена его воспитанников, как Д.Н.Цырендашиев, Ц.Д.Цымпилон, Б.Д.Батоев, Ш.Х.Базарсадаева, Р.Рабжуев, В.Намсараев, Б.Цырендашиев, Б.С.Цыденов, Б.Бальжинимаев, Т.Удбылова, Б.Х.Цыренжапова, Т.Б.Монломгуруев, М.Ж.Батоев и др.

В 1938 г. впервые в Бурятии и Аге организовал школьный литературный кружок «Булаг». В декабре 1938 г. вышел в свет первый рукописный журнал «Булаг», который выходит в Судунтуйской школе до сих пор.

Б-Б.Намсарайн является автором многих книг, изданных Бурятским книжным издательством, таких, как «Булаг», «Алтаргана», «Хүлэг хээр», «Онтохонууд», «Сагаалган», «Yлзытэ үндэр». Член Союза журналистов России, член Союза писателей России. Награжден орденом «Знак Почета», медалями «За трудовое отличие», «За трудовую доблесть», юбилейными медалями. Интересная и богатая история жизни старейшего учителя агинских степей послужила основой документального фильма «Багша», снятого на Свердловской киностудии режиссером Барасом Халзановым.

Дарима Базарова,

главный библиотекарь отдела ИСО

Агинской краевой библиотеки им.Ц.Жамцарано.

«Сагаалган» номой 30 жэлдэ

Багша, поэт, ниитын ажаябуулагша, Агын Буряадай автономито тойрогой хүндэтэ эрхэтэн Бадма-Базар Намсарайн «Сагаалган» гэhэн рассказуудай суглуулбари 1995 ондо Улаан-Үдэдэ, Буряадай номой хэблэлдэ 1000 хэhэгээр нара хараhан юм. Энэ номоо автор үхибүүдтэ зорюулжа, нютагай ан гүрөөл, ургамал, арадай ёhо заншал тухай найруулан зураглаhан байна.  

Эндэ ороhон зохёолнуудай жанр «рассказууд» болоно гээд номой аннотаци соо тодорхойлоотой. Зүгөөр тэдэниие юрэ хөөрэhэн эссе — рассказта дүтэ уран зохёолой түхэл, авторай онсо өөрын хараа бодол харуулһан богонихон зохёол болоно гээдшье тооломоор. Юундэб гэхэдэ, «Сагаалган» суглуулбариин зохёолнууд соо эли тодоор харуулагдаhан гол дүрэнүүд үгы. Үйлэ дэлгэрүүлгын аргашье, тобшо hургаалшье үгы. Рассказта орходоо, эссе соо амидаралда ушардаг ямар нэгэн байдалай зураглал гү, али тэрээн тухай хөөрөөн бэшэ, харин мэдээсэл гү, али тайлбари үгтэдэг. Эссегэй гол шэнжэ шанарнуудай нэгэн: тэрэ тон богони зохёол юм. Б-Б. Намсарайн зохёолнууд эгээл тиимэ, тон лэ тобшохон лэ даа. Тиихэдэ зохёол бүхэнөө автор бүхы хөөрөөнэйнгөө удха элирүүлһэн шүлэгэй мүрнүүдээр түгэсхэнэ.

Суглуулбари соо 37 зохёол, тэрэ тоодо гурбалжан гүрлөө бадагууд болон таабаринууд ороо. Уран зохёолшо арадай һайндэрнүүдые, hээр шаалга, шагай наада, шүүр шэдэлгэ гэхэ мэтые мэргэнээр зураглана. Тибhэн, тоншуул, борбилоо, хонид, тарбаган гэхэ мэтэ тухай хөөрөөнүүдые хүнгэхэнөөр, hонирхон уншахаар.

Жэшээнь, «Сагаалганаар золгоё!» гэhэн түрүүшын зохёол соо Сагаан hара hайндэрлэлгын саг тухай хөөрэгдэнэ, hайндэрэй түухэ ба удха богонихоноор тайлбарилагдана.

«Сахюур» рассказ соо үгтэhэн мэдээсэл танилсуулгын ехэ удха шанартай. Эндэ шулуунууд, тэдэнэй аша туhа тухай хэлэгдэнэ. Тиихэдээ онсо анхарал эртэ урдын сагhаа гал бадараахада хэрэгтэй болодог байhан сахюур шулуунда хандуулагдана.

Манай тала дайдаар ямар сэсэгүүд ургадаг бэ? Энээндэ харюу «Тала дайдын сэсэгүүд» рассказ соо олохоор. Сэнхир хүхэхэн хонхо сэсэг, шарахан дэльбэтэй шаазгай сэсэг, саhан сагаан балжан гарма, хүхэ алаг нюдэн сэсэг, ягаан хүхэхэн хонгор зула сэсэг гэхэ мэтэ тухай тодорхойлон бэшээтэй.

Үлир гэхэдэ, үльгэр домогто Онон гол hанагдаадхидаг ха юм даа. Энэ жэмэс яагаад суглуулдаг байhанаа, бүригдэhэн үлирэй уб улаахан, баранай хорхой хүдэлгэмэ болошоод байдаг тухай «Үлир» рассказ соогоо автор зураглана.

«Нютагаймнай жэмэсүүд» соо эхэ hайхан байгаалиин хэшэг болохо жэмэсүүд тухай хөөрэгдэнэ. Гэрэй газаахи сэсэрлиг саад соохи алим жэмэстэ орходоо, хүдөө дайдада зэрлигээр hалбаран эдеэшэhэн жэмэсүүдэй онсо өөрын шэнжэтэй байдагые автор тэмдэглэнэ. Энхэ хангай дайдымнай бэлэг болохо эдэ жэмэсүүдтэ гамтайгаар хандахые, байгаалиин тэнсүүри алдуулхагүйе уран зохёолшо уряална. Тиигээд «Мойhон», «Үлир», «Үлжөөргэнэ», «Үхэр нюдэн», «Нэрhэн» гэхэ мэтэ алим жэмэсүүдтэ зорюулагдаhан шүлэгэй мүрнүүдээр, гол түлэб дүрбэн мүрөөр, зохёолоо түгэсхэнэ. Эдэ шүлэгүүдынь уянгата, балшар багахан үхибүүдэй сээжэлдэхэдэ бэлэн.

Авторай зохёоhон таабаринууд hонирхол татана. Тэдээнтэй танилсахадаа, үхибүүд шалтагаанай юрын холбоо байгуулжа, эдэ багаханшье hаа, һонирхомоор маягай ба гүнзэгы удхатай зохёолнууд соо зураглагдаhан юумэ гү, али үзэгдэл түhөөлэн таахые оролдохо бшуу.

Б-Б.Намсарайн 45 жэлэй багшын стажтай түрэлхи хэлэнэй ба литературын багша ябаа. Багшаар ажаллахын хажуугаар тэрэ өөрынгөө багшын, уран зохеолшо Чойжил-Лхама Базароной хүтэлбэри доро зохёохы ажал ябуулдаг байhан гээшэ. Тиихэдэ шабинарайнгаашье зохёохы ажал ябуулга урмашуулдаг һэн.  1938 ондо Буряад орондо болон Агада анха түрүүшын hургуулиин уран зохёолой «Булаг» кружок эмхидхээ.  1938 оной декабрь hарада түрүүшын гар бэшэмэл «Булаг» сэтгүүл нара хараа, тэрэ мүнөөшье болотор Һүдэнтын hургуулида хэблэгдэhээр.

Үргэн олон уншагшадта тэрэнэй хүмүүжэмэлнүүдэй: Д.Н.Цырендашиевай, Ц.Д.Цымпилоной, Б.Д.Батоевой, Ш.Х.Базарсадаевагай, Р.Рабжуевай, В.Намсараевай, Б.Цырендашиевай, Б.С.Цыденовэй, Б.Бальжинимаевай, Т.Удбыловагай, Б.Х.Цыренжаповагай, Т.Б.Монломгуруевай, М.Ж.Батоевой болон бусадай нэрэ мэдээжэ.

Б-Б.Намсарайн Буряадай номой хэблэлдэ гаргагдахан олон захатануудай, жэшээлбэл «Булаг», «Алтаргана», «Хүлэг хээр», «Онтохонууд», «Сагаалган», «Yлзытэ үндэр» номуудай автор юм. Оросой Сэтгүүлшэдэй холбооной гэшүүн, Оросой Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн. «Хүндэлэлэй тэмдэг» орденоор, «Ажалда шалгарhанай түлөө», «Ажалай габьяагай түлөө» болон ойн баярай медальнуудаар шагнагдаhан. Агын талын ахалагша багшын наhанай һонирхолтой ба баян намтар режиссёр Барас Халзановай Свердловскын киностудида буулгаһан «Багша» гэһэн баримтата фильмын үндэһэ hууринь боложо үгөө.

Дарима Базарова,

Ц.Жамцараногой нэр. Агын хизаарай номой сангай

мэдээсэлэй таhагай ахамад библиотекарь.

Нютагаймнай жэмэсүүд

Эхэ hайхан байгаалинн хэшэг, энхэ хангай дайдымнай бэлэг болохо нютагайнгаа жэмэсүүд тухай хэдэн үгэ хэлэхэ хүсэлтэйб. Зунай тэнhээ хойшо хамаг ургасын бэежэн үндыжэ, сэсэглэн hалбараад, зариманайнь үрэеэ сасан тараажа захалха үehөө эхилээд, алим жэмэсэй монсойн эдеэшэхэ саг ерэдэг ааб даа. Һархяаг мөөгэ, мангир гоогол түүхэ дуратайшуул хэдыдэ, хаана, ямархан үеэр ой модон тээшэ, хада уулын хаялга ташалан өөдэ махахаяа мэдэдэг байха юм. Үлжөөргэнэhөө эхилээд лэ, амтан жэмэс суглуулха абьяастайхан болзор тииhээр орожо ерэхэ, хүн туха сүлөөгүй дайдын хэшэгэй хойноhоо тэгүүлшэдэг гэлтэй бэзэ.

Айл бүхэн гэрэйнгээ газаагуур сэсэрлиг саад тарижа, дуратай алим жэмэсээ ургуулдаг, баян ургаса хуряажа баясан омогорходог саг ерээ ха юм даа. Тиимэ сэсэрлиг соо ургуулhан жэмэс шүүhэлиг томо ургасатай, элдэб hайхан нэрэтэй гээшэ. Гэн гэhээ хүдөө дайдада зэрлигээр hалбаран эдеэшэhэн жэмэсүүд нэгэхэн лэ ондоотой, онсо өөрын шэнжэтэй байдаг. Тиимэ жэмэс түйсэ hаба дүүрэн суглуулаад, амаржа hyyxa хоорондоо амталан шэмэжэ үзыт даа: гараараа ургуулhан жэмэсhээш ондоохон лэ амта танихаш. Яаба хээбэшье зэрлиг дайдын жэмэс томо жэжээрээ хонжогдохошье haa, гэрэй газаахи жэмэсhээ онсо тиимэ шэнжэтэй байха. Тунгалаг hайхан агаар, туяа элшэтэ наран, тунга сэбэрхэн хүрьhэн, бороо аадарай арюун уhан — эдэ бүгэдын ашаар юрэ буса амтаяа алдадаггүй ха юм.

Сэлгеэ hайхан байгаалиингаа сэсэгтэ hайхан жэмэсүүдые гамнан хамгаалха хэрэг бии болонхой гэжэ марталтагүй. Хүнды жалгаар, бүтүү шэбэр газараар, гол горхоной эрьеэр, тужа модон соогуур — хаагууршье жэмэстэ hөөгүүд ургадаг. Гал түймэр, таляан үер гэхэ мэтэhээ эхилээд, тэдэниие гам хайрагүй хюдан hалгаадаг шалтагууд бии. Тэдээнhээ бүри аймшагтайнь эзэрхэг гамгүй дээрмэдээшэ hэнгэргүй улад болоно. Жэмэсэй hөөгүүдые гам хайрагүй даран хухалха гээшэ сээртэй. Машина унаагай мөөрөөр даруулха, тоhо түлишыень хайша хэрэг адхаха ябадал бии.

Анхан табисуурhаа арюун сэбэр оршондо сэсэглэн hалбарха заяата ургаса, ан амитадшье, тииhээ тиитэрээ хүн зоншье байгаалиин асари эрьесэ соохи тэнсүүри алдуулхагүй ушартай гээшэ.

Мойhон

Нюдэндэ урихан

Мойhон монсойлдоно,

Монсогор харахан

Тобшо hэнжылдэнэ.

Үлир

Үлир эдеэшээ гэбэл,

Шүлhэн гоожодог.

Зөөхэйтэй холибол,

Эдилгэ болодог.

Үлжөөргэнэ

Ягаахан үлжөөргэнэ

Яаhан хангалтайб!

Яаран амандаа хэмэ

Яаhан амтатайб!

Үхэр нюдэн

Хонхор Шэбэртэ

Ходол ошолтой:

Үхэр нюдэн

Үй тумэн!

Нэрhэн

Нэрэгүй олоор

Нэрhэн хүхэрнэ:

Нэмжээ дүүрэн…

Нэгэ нэгээр

Нэтэрэн түүгээб:

Түйсэ дүүрэн!

Алирhан

Ягаахан алирhан

Ябаган эшэтэй.

Шэнээ оруулhан

Шэдитэ шэмэтэй!

Шасаргана

Шасаргана —

Шаб шарахан шүрэ.

Эмтэй домтой,

Эди шэдитэ үрэ.

Улаагана

Уняарта холо

Унаагаар ошожо,

Улхангаар дүүрэн

Улаагана түүбэбди.

Үбэлдөө ходо

Урматай hуужа,

Барандаа хүхин

Варени эдихэбди.

Зэдэгэнэ

Зэдын хүтэлдэ

Зэдэгэнэ болонхой.

Домто шанарынь

Домогто оронхой.

***

Алим жэмэс,

Алишье гэшэгүй,

Аргагүй амтатай—

Алим бэ гэхээр!