В 1955 году, 70 лет назад, издана первая повесть Даширабдана Батожабая «Адуушанай дуун» («Песня табунщика»). Впоследствии она перетерпела несколько редакций, издана в переводе на русский язык, по ее мотивам написан сценарий одноименного кинофильма.
Даширабдан Батожабай писал свои произведения в разных жанрах. В его романах, повестях, рассказах, пьесах, киносценариях он воспевал человека труда. В те времена, когда писалась повесть «Песня табунщика», значительная часть сельскохозяйственных работ выполнялась с помощью конной силы. Поэтому сельские ребятишки сызмальства приучались к езде на лошадях, ухаживали за ними. Были и те, кто особенно хорошо ездил на них.
Таков главный герой повести — табунщик Тумэн. Он первый во всем: в округе никто не умел петь так, как Тумэн, он — самый меткий стрелок, самый искусный наездник. Вместе с тем он простодушен и прям, добр и благороден от природы. Легко распознает волчьи козни, страстно любит и хорошо понимает лошадей. Например, захватывает эпизод, когда пропавший ночью породистый жеребенок оказывается на железнодорожных путях, и скачущий перед идущим поездом Тумэн пытается согнать жеребенка с путей.
Умилительна сценка, где уставший (всю ночь искал жеребенка), но довольный табунщик ласкает спасенного, покрытого пылью жеребенка. Молодой табунщик – сын природы, далекий от хитростей, подлостей, существующих в отношениях людей. Столь же душевной красоты, благородства исполнены и другие герои — его напарник, старый табунщик Бадма, рыбаки, ловившие рыбу неводом на Байкале, скотоводы… Солнце, приволье степи, юность, широта души – примерно такие ассоциации появляются при чтении произведения.
Повесть получила широкую известность после выхода художественного фильма «Песня табунщика». Фильм снят киностудией «Мосфильм», вышел на большие экраны в 1957 году, после чего имя Даширабдана Батожабая узнала вся огромная страна. Главного героя Тумэна сыграл солист Бурятского театра оперы и балета Владимир Манкетов, а роль отрицательного героя произведения Шагты – Буянто Аюшин. Режиссер фильма Андрей Фролов взял на главную женскую роль Сэсэг узбечку Дилором Джубаеву, роль старика Бадмы сыграл киргиз Муратбек Рыскулов.
По киносценарию, написанному самим Даширабданом Батожабаем, старый табунщик, игравший на морин-хууре, учитель Тумэна посылает молодого табунщика на учебу в консерваторию, в Москву. Приехав в столицу, Тумэн по легкомыслию дает домой телеграмму о том, что он стал студентом консерватории. Но, незнающий нотной грамоты, он, хоть и обладает дивным и сильным голосом, проваливает экзамен. Ночь, проведенная у консерватории, оканчивается для юноши посещением отделения милиции. Его сильный голос приводит в восторг майора Бугрова, энтузиаста художественной самодеятельности. Тумэн становится солистом непрофессионального хора и старшиной милиции, а параллельно работе учится нотной грамоте и мечтает о консерватории… Но исполнится ли его мечта? Чтобы узнать это, надо посмотреть фильм. Этот добрый фильм в жанре музыкальной комедии, который хочется смотреть еще и еще раз, с хорошими песнями, с развернутыми зарисовками о жизни бурятского колхоза и столичного города.
Сегодня найти издание повести «Песня табунщика» 1955 года трудно, но фильм с одноименным названием легко найти на просторах Интернета.
Дарима Базарова,
главный библиотекарь отдела ИСО
Агинской краевой библиотеки им.Ц.Жамцарано.
Источники:
- Бадмаринчинов Н. «Адуушанай дуун» үргэн ехэ Совет ороной уудамаар зэдэлээ һэн… // «Буряад унэн», 2017.
- Батожабай Д. Мархайн хөөрөөн // Улаан-Үдэ, «Бэлиг» хэблэл, 2001.
- Найдаков В.Ц. Даширабдан Батожабай // Улан-Удэ, Бурятское книжное издательство, 1991.
«Адуушанай дуун» туужын 70 жэлдэ
Тэбхэр 70 жэлэй саада тээ, 1955 ондо, Даширабдан Батожабайн түрүүшын туужа «Адуушанай дуун» хэблэгдэhэн байна. Хожомоо туужа хэдэн дахин заhабарилагдаа, ород хэлэн дээрэ оршуулгань хэблэгдээ, тэрэнэй удхаар иимэл нэрэтэй кинофильм табигдаhан юм.
Даширабдан Батожабай элдэб жанрай зохеолнуудые бэшэhэн. Тэрэ романууд, туужанууд, рассказууд, пьесэнүүд, кино-найруулганууд соогоо ажалша хүниие магтан дуулаhан байдаг. «Адуушанай дуун» туужын бэшэгдэжэ байха үедэ хүдөөгэй ажалай нилээд ехэ хубинь мориной хүсөөр хэгдэдэг байhан гээшэ. Тиимэhээ хүдөөгэй хүүгэд балшар бага наhанhаа мори унажа hурадаг, тэдэнээ ажаллажа шададаг hэн. Тэдэнэй дунда мориндо тусгаар дүрэтэй хүбүүд олон байгаа.
Эгээл тиимээр туужын гол герой – Түмэн адуушан харуулагдана. Тэрэ бүхы юумэндэ түрүү ябадаг: Түмэн шэнги гоеор дууладаг хүн дүтэ нааша үгы, мүн тэрэ эгээл мэргэн харбагша, эгээл бэрхэ моришон. Гэхэтэй хамта, сэхэ зантай, энэрхы сэдьхэлтэй. Шонын мэхэ гохо бэлэхэнээр танидаг, моридто дуратай, тэдэниие һайнаар ойлгодог. Жэшээнь, hүни шононуудта намнуулаад, үгы болошоhон үүлтэртэ унагаяа түмэр харгын зам дээрэ оложо, тэрэнээ абархын тула дүтэлжэ ябаhан поездын урда тээ гол геройн мореор гүйлгэжэ ябаhан үйлэ хадуугдама hонирхолтой.
Тиихэдэ эсэшэhэн (бүхэли hүни унага бэдэрээ) адуушанай элhэ шорой болошоhон унаганайнгаа төөнтэйхэн хушууе аршан, эрхэлүүлэн эльбэн байхань сэдьхэл хүдэлгэмэ үзэгдэл болоо. Залуухан адуушан — хүнэй харилсаанда байдаг мэхэ гохо, муу ябадал мэдэхэшьегүй, байгаалиин үри мүн. Бэшэшье геройнуудынь – аха нүхэрынь, наhажаал адуушан Бадма, Байгал далайда губшуураар загаһа барижа байһан загаһашад, малшад баһал тиимэ һайхан сэдьхэлтэйгээр зураглагданхай. Наран, уужам тала дайда, залуу наһан, дэлгэр сэдьхэл – иимэрхүү мэдэрэлнүүдые зохёол түрүүлнэ.
«Песня табунщика» гэhэн киногой гарахада, туужа олондо мэдээжэ болоо. Энэ киногой «Мосфильм» киностудида буулгагдаад, 1957 ондо экранууд дээрэ гарахада, Даширабдан Батожабайн нэрэ бүхы үргэн ехэ орондомнай мэдээжэ болоhон юм. Гол герой Түмэнэй дүрэ Буряадай оперо ба баледэй театрай артист Владимир Манкетов, харин зохеолой отрицательна дүрэ болохо Шагтын роль Буянто Аюшин наадаа. Режиссер Андрей Фролов Сэсэг гэжэ гол эхэнэрэй рольдо узбек яhанай Дилором Джубаевае, Бадма адуушанай рольдо киргиз Муратбек Рыскуловые табиhан байна.
Өөрөө Даширабдан Батожабайн кинодо бэшэhэн найруулгын еhоор, морин хуур дээрэ наадаад, уянгалан дууладаг адуушан үбгэн Бадмын шаби, гайхамшаг һайхан хоолойтой залуу адуушан Түмэн Жаргалов багшынгаа заабаряар Москва консерваторидо һурахаяа ошоно. Харин шалгалтын үедэ хүбүүн хүгжэмэй хамаг профессорнүүдые хоолойнгоо хонгёо уянгаар зада гайхуулаад, нэгэ бага яаража, консерваторидо орооб гэһэн телеграмма нютагаа ябуулжархина. Теэд Түмэн хүгжэмэй нотын бэшэг мэдэхэгүй ушарһаа шалгалта гаража шаданагүй. Сүхэршэhэн, консерваториин хажууда hүниие үнгэргэhэн хүбүүн милициин таhагта ороно. Тэндэ hайхан шанга хоолойень hайн дуранай уран тоглолтын эдэбхитэн майор Бугров ехэтэ зохидшооно. Тиигэжэ Түмэн мэргэжэлтэ бэшэ хоорой солист ба милициин старшина болоно, сүлөө сагтаа ното шудална. Теэд консерваторидо орожо, гол геройнай хүсэлөө бэелүүлжэ шадаха гээшэ гү? Харюу абахын тула «Адуушанай дууе» хараха хэрэгтэй. Хүгжэмтэ комедиин жанрай, hайхан дуунуудтай, буряад хүдөө нютагай болон ниислэл хотын ажабайдал тухай дэлгэрэнгы зураглалнуудтай энэ фильм үшөө, бүри үшөөшье дахин харажал байхаар.
Мүнөө 1955 оной хэблэлэй «Адуушанай дуун» туужа олохонь ореошог, зүгөөр иимэл гаршагтай кино Интернедэй уудамда бэлэхэнээр олохоор.
Дарима Базарова,
Ц. Жамцараногой нэр. Агын хизаарай номой сангай
мэдээсэлэй таhагай ахамад библиотекарь.
Эшэ үндэhэн:
- Бадмаринчинов Н. «Адуушанай дуун» үргэн ехэ Совет ороной уудамаар зэдэлээ һэн… // «Буряад унэн», 2017.
- Батожабай Д. Мархайн хөөрөөн // Улаан-Үдэ, «Бэлиг» хэблэл, 2001.
- Найдаков В.Ц. Даширабдан Батожабай // Улан-Удэ, Бурятское книжное издательство, 1991.







